Choroby układu kostnego

Układ kostny, czyli szkielet, jest podporą naszego organizmu i miejscem, do którego przymocowane są mięśnie. Dzięki niemu możemy się poruszać, ponieważ odgrywa bierną rolę w procesie ruchu poprzez przenoszenie siły mięśni. Układ kostny odpowiedzialny jest również za ochronę narządów, takich jak mózg, rdzeń kręgowy, czy serce. Chroni on układ krwionośny (szpik) przed urazami i jest magazynem ważnych dla naszego organizmu pierwiastków – znajduje się w nim ok. 50 % magnezu, 88 % fosforu i 99 % wapnia.

choroby układu kostnego

®TANABOON/Fotolia

Schorzenia układu ruchu dotyczą zarówno stawów, jak i kości. Najczęściej występujące dolegliwości to ból oraz ograniczenia lub nadmierna ruchomość stawów. Ograniczenia ruchu stawów są ściśle związane z urazami lub procesami chorobowymi, lecz nie wskazują jednoznacznie na choroby układu kostnego.

Jedną z najczęstszych dolegliwości dotykających współczesnego człowieka jest ból kręgosłupa będący zazwyczaj rezultatem nadwerężenia lub przeciążenia. Dzieje się tak głównie wtedy, gdy siedzimy przez długi czas w tej samej pozycji. Możemy wtedy odczuwać ból, który powinien minąć po masażu, odpoczynku lub niewielkiej aktywności fizycznej (np. pływaniu). Ból kręgosłupa może także zostać wywołany urazami, zwyrodnieniem kręgosłupa lub rakiem kości. W takim wypadku niezbędna jest konsultacja lekarska, która często może przerodzić się w długotrwałe leczenie. Warto wiedzieć, że problemy z kręgosłupem nie zawsze objawiają się bólem pleców, a często boleć mogą inne części ciała, takie jak głowa czy nogi. Z drugiej strony, ból pleców może również dotyczyć schorzeń innych narządów, np. płuc, żołądka lub nerek. W przypadku długotrwałego bólu należy udać się do specjalisty, który postawi profesjonalną i prawidłową diagnozę lekarską. Na początek wystarczy lekarz pierwszego kontaktu, który po badaniu skieruje nas do odpowiedniego specjalisty. Konsultacja lekarska jest zawsze niezbędna w przypadku długotrwałego bólu, który powraca i jest silny.

Choroby układu kostnego

Urazy mechaniczne kości

Urazy mechaniczne kości należą do częstych dolegliwości stawów i układu kostnego. Wśród urazów mechanicznych kości wyróżniamy:

  • Skręcenie – diagnozowane jest wtedy, gdy dochodzi do przekroczenia zakresu stawu prowadzącego do uszkodzenia jego elementów (torebki, chrząstki, więzadeł) lub tkanki mięśniowej i kostnej, która otacza staw. Skręceniu towarzyszy obrzęk, ból i ograniczenie ruchów, niekiedy możemy mieć do czynienia również z krwiakiem.
  • Zwichnięcie – mówimy o nim wtedy, gdy dochodzi do zmiany położenia kości w stawie. Towarzyszy temu silny ból i najczęściej widoczne zniekształcenie stawu.
  • Złamanie – wyróżniamy złamania zamknięte (skóra nie zostaje przerwana) i otwarte (złamana kość przerywa skórę i wystaje z rany).

Każdy rodzaj urazu wymaga natychmiastowej pomocy lekarza, który nastawi kości, unieruchomi staw i prawidłowo zaplanuje leczenie i rehabilitację.

Złamania kości: rodzaje i krótka charakterystyka

choroba układu kostnego złamanie

®Andrey Popov/Fotolia

Do złamania kości dochodzi wtedy, gdy siła urazu przekracza wytrzymałość kości. Uraz ten może być bezpośredni lub pośredni, a odłamy kostne (powstałe wskutek złamania) mogą być przemieszczone lub nieprzemieszczone względem siebie. W związku z tym wyróżniamy złamania z przemieszczeniem i bez.

Złamania z przemieszczeniem charakteryzują się tym, że odłamy kostne powstałe wskutek złamania układają się względem siebie pod różnym kątem lub przemieszczają się do boku (najczęściej z rotacją, czyli jednoczesnym skręceniem). Kończyna, która uległa złamaniu z przemieszczeniem odłamów kostnych, wydaje się skrócona. Zdarza się, że wskutek złamania powstaje więcej odłamów niż dwa – takie złamania nazywamy wieoloodłamowymi.

O złamaniach patologicznych mówimy wtedy, gdy złamana została kość osłabiona wskutek wcześniejszych zmian chorobowych, np. nowotworowych lub zapalnych. Zdarza się, że do złamania patologicznego dochodzi wskutek urazu niegroźnego lub błahego, o niewielkiej sile, która nie byłaby w stanie złamać kości zdrowej.

Wyróżniamy także złamania otwarte i zamknięte. Złamania otwarte charakteryzują się uszkodzeniem powłok skórnych, natomiast w złamaniach zamkniętych nie dochodzi do takiego uszkodzenia.

Złamania kości zdarzają się u osób w każdym wieku. Dzieci łamią sobie najczęściej kości piszczelowe i przedramienne. Charakterystyczne dla wieku dziecięcego jest również nadkłykciowe złamanie kości ramiennej i złamanie bez bocznego przemieszczenia (złamanie podokostnowe, tzw. złamanie „typu zielonej gałązki”). W tym drugim typie złamania okostna nie zostaje uszkodzona, co uniemożliwia przemieszczenie odłamów kostnych do boku. Złamania u osób dorosłych, szczególnie u tych w wieku starczym, dotyczą najczęściej złamań kompresyjnych trzonów kręgów, dalszej przynasady, nasady kości promieniowej i szyjki kości udowej. U osób starszych złamania związane są w znacznym stopniu z postępującą osteoporozą kości.

Zaburzenia składu chemicznego kości

Zdarza się, że procesy chemiczne w kościach nie przebiegają prawidłowo. Brak niezbędnej do zachowania mocnych i zdrowych kości witaminy D powoduje krzywicę. Witaminę D możemy znaleźć w produktach mlecznych i tłustych rybach, a nasza skóra potrafi sama ją wyprodukować pod wpływem promieni słonecznych. Krzywica, która u dzieci objawia się głównie krzywymi rękami i nogami, występuje jednak coraz rzadziej w krajach wysoko rozwiniętych, ze względu na zdrowszy styl życia i prawidłową dietę mieszkańców. Niedobór witaminy D u dorosłych może skutkować osteomalacją, czyli chorobą, która osłabia kości i powoduje ich łamliwość. Schorzeniu towarzyszy sztywnienie i kurcze mięśni, a choroba ta wiąże się często z innymi schorzeniami, takimi jak choroby żołądka, nerek i zaburzenia układu trawiennego. Leczenie osteomalacji wymaga podawania witaminy D, spożywania prawidłowych posiłków i eliminacji chorób towarzyszących.

Choroba zwyrodnieniowa stawów

Osoby, które ukończyły 50. rok życia, narażone są na częstsze choroby układy ruchu (w tym układu kostnego), niż osoby młodsze. Do najczęstszych chorób dotykających starsze osoby należy choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza (OA) lub ChZS), na którą cierpią najczęściej osoby narażone na obciążenia stawów kończyn dolnych (stawu kolanowego i biodrowego) i kręgosłupa. Choroba zwyrodnieniowa stawów objawia się zwykle około 40. do 60. roku życia, a ryzyko zachorowalności rośnie razem z wiekiem. Nie można jednoznacznie określić przyczyny jej powstawania, lecz wśród najczęstszych powodów wymienia się urazy stawów, wady postawy, „zużywanie się” stawów i tryb życia (wykonywana praca, otyłość). Choroba zwyrodnieniowa niszczy chrząstki stawowe i redukuje ilość mazi, wskutek czego dochodzi do uszkodzenia zarówno stawów, jak i kości. Co więcej, na kościach mogą występować narośla kostne, czyli osteofity, które powodują ból (na początku ustępujący, pojawiający się tylko podczas ruchu) i sztywność stawu, a w dalszym etapie jego zniekształcenie i ograniczenie ruchomości. Choroba zwyrodnieniowa stawów ma charakter postępujący, dlatego też jej leczenie związane jest z łagodzeniem symptomów (w przypadkach lekkich) oraz leczeniem operacyjnym (w przypadkach ciężkich). Gdy schorzenie dotyczy stawu biodrowego lub kolanowego, zwykle niezbędna jest endoprotezoplastyka stawu polegająca na zastąpieniu objętego chorobą stawu protezą.

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów

Mimo, że choroby układu kostnego atakują najczęściej osoby dorosłe i starsze, zdarzają się również wśród dzieci i młodzieży. Osoby poniżej 16. roku życia zapadają często na młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, które należy do chorób o podłożu autoimmunologicznym. Choroba ta objawia się sztywnością, bólem i ograniczeniem ruchomości stawów (jednego lub kilku). Odpowiednio dobierając leki, można łagodzić dolegliwości tej choroby, lecz nie opracowano jeszcze sposobu na jej całkowite wyleczenie.

Pozostałe najczęstsze choroby kości

Dzięki rozwojowi medycyny każdego roku poznajemy nowe rodzaje chorób kości. Mówi się, że nawet, gdy liczba opisywanych przypadków dojdzie do 206 (tylu, z ilu kości składa się ludzki kościec), nadal nie będziemy znali przyczyn ich powstawania. Niektórzy zarzucają medycynie brak pokory i nawołują do rozwijania procesu leczenia całego ciała. Najczęstsze choroby kości to m.in. kiła, trąd, bruceloza i promienica, a także:

Choroba Albersa-Schönberga

Marmurkowatość kości, czyli choroba Albersa-Schönberga, objawia się zahamowaniem procesu odnawiania się kości. Proces ten zachodzi w zdrowych kościach naturalnie, a choroba prowadzi do przewapnienia kości, czyli występowania w nich zbyt dużej ilości wapnia.

Choroba Pageta

W chorobie Pageta proces wchłaniania i przyrastania składników kości jest szybszy, przez co kości stają się większe, dłuższe i bardziej miękkie. Choroba może dotykać kości czaszki, powiększając obwód głowy i powodując zaburzenia ośrodków słuchu, mowy i wzroku. Osoby cierpiące na chorobę Pageta są narażone na częste złamania wskutek lekkich urazów.

Choroba Olliera

Schorzenie to charakteryzuje się obecnością kilkucentymetrowych chrząstkowych guzów powstających w kościach. Guzy te mają zdolność do rozpychania kości, wskutek czego ulegają one wygięciu, skręceniu lub zniszczeniu. Choroba Olliera występuje już u dwuletnich dzieci i można ją rozpoznać po zniekształconych przedramionach, kolanach i nogach różnej długości.

Nowotwory kości

Nowotwory nie oszczędzają również kości. Wyróżniamy łagodniejsze i ustępujące samoistnie nowotwory pierwotne, a także nowotwory przerzutowe kości, które są skutkiem nowotworu występującego w innym miejscu organizmu.

Gdzie szukać pomocy?

choroba układu kostnego badania

®guerrieroale/Fotolia

Lekarzem odpowiedzialnym za diagnostykę chorób i urazów układu kostno-stawowego jest ortopeda. Gdy odczuwamy niepokojące objawy dotyczące urazów kręgosłupa, kości i stawów, powinniśmy udać się właśnie do niego. Do obowiązków ortopedy należy kontrola prawidłowego rozwoju narządu ruchu, dlatego warto odwiedzić go z dzieckiem. Jeśli istnieje potrzeba kontroli ortopedycznej, dostaniemy skierowanie od pediatry. Specjalista ten zajmuje się diagnozą i leczeniem nieprawidłowości narządu ruchu, takich jak m.in. dysplazja stawu biodrowego, płaskostopie i skrzywienie kręgosłupa.

Za leczenie operacyjne urazów narządu ruchu (głównie stawów, kości i mięśni) odpowiedzialny jest lekarz ortopeda traumatolog działający w dziedzinie medycyny zwanej traumatologią, czyli chirurgią urazową. W Polsce dziedzina ta związana jest nieodłącznie z ortopedią. Do traumatologa należy udać się w przypadku złamania lub skręcenia.

Schorzenia reumatyczne leczone są przez lekarza reumatologa, który zajmuje się diagnozowaniem i leczeniem wszelkich schorzeń stawów, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, choroba reumatoidalna stawów i artretyzm.

Profilaktyka chorób układu kostno-stawowego

Do podstawowych metod profilaktyki i leczenia chorób układu kostno-stawowego należy aktywność fizyczna. Jedynym przeciwwskazaniem są ostre fazy złamań i procesów zapalnych, które wymagają specjalistycznego postępowania. Inne schorzenia układu ruchu powinny być leczone przy pomocy odpowiednio opracowanej gimnastyki, której celem jest poprawienie sprawności stawów i wyeliminowanie bólu. Kości i stawy nie są stworzone do bezczynności, dlatego warto je trenować.

Aby zapobiec chorobie zwyrodnieniowej, należy od najwcześniejszych lat dbać o prawidłową postawę w trakcie pracy i nauki oraz o aktywność fizyczną. Zdecydowanie warto uprawiać sport, unikać niefizjologicznych przeciążeń i spać na odpowiednim materacu (nie za twardym, nie za miękkim), który zapewni karkowi odpowiednie podparcie w trakcie snu.