czym jest nop

Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) to niechciane, bezpośrednio naruszające sprawność organizmu efekty pojawiające się po przebytym szczepieniu. Szczepionki, podobnie jak jakiekolwiek leki, mogą powodować działania niepożądane, ale większość jest bardzo rzadka i łagodna. Niektóre problemy zdrowotne następujące po szczepieniach nie są spowodowane szczepionkami, lecz osobistą reakcją organizmu na podanie danej substancji.

Przyczyną wystąpienia niechcianej reakcji organizmu może być między innymi nieprawidłowe podanie szczepionki oraz błędy popełnione w czasie procesu jej produkcji. Szczepionki podawane ludziom zawierają dużą liczbę związków, które w niektórych przypadkach mogą wywołać niepożądane odczyny poszczepienne. W ich skład wchodzą konserwanty, toksyny, różnego rodzaju antygeny z pożywek, a także zanieczyszczenia w postaci fosforanu aluminium, związku rtęci, białka kurzego oraz antybiotyków (takich jak neomycyna).

Jak rozpoznać, że mamy do czynienia z NOP – odczyny miejscowe

Odczyny miejscowe przybierają następujące postaci: powiększenie węzłów chłonnych, obrzęki, ogniska ropy w tkankach ujawniające się w miejscu wykonania wstrzyknięcia, stany zapalne objawiające się zaczerwieniem w miejscu podania szczepionki oraz podwyższenie temperatury ciała w ciągu 48 godzin od wykonania szczepienia. Jeżeli odczyny miejscowe wykraczają poza przyjęte i dopuszczalne medycznie normy, pacjent powinien jak najszybciej skontaktować się z lekarzem.

Powodem do szukania specjalistycznej pomocy medycznej są:

  • obrzęki rozprzestrzeniające się na dalsze partie ciała,
  • zaczerwienie w miejscu wstrzyknięcia szczepionki,
  • odczuwanie dolegliwości bólowych w miejscu szczepienia,
  • utrzymywanie się NOP dłużej, niż trzy dni.

Istnieją szczepionki, jak chociażby ta przeciw gruźlicy, które powodują powstawanie typowych objawów poszczepiennych. Zdarza się, że u niektórych osób w ciągu tygodnia od dnia zaszczepienia występuje tak zwany poronny fenomen Kocha, czyli wczesny odczyn poszczepienny objawiający się owrzodzeniem, które nie ulega zagojeniu nawet przez okres do czterech miesięcy. Szczególny przypadek stanowią noworodki, w przypadku których pęcherzyk ropny osiąga wielkość powyżej jednego centymetra i pojawia się przerośnięta, guzowata blizna. Takie oczywiste objawy NOP powinny skłonić rodziców do szybkiej konsultacji z lekarzem. Jest to niepokojący odczyn poszczepienny.

W przypadku powiększonych węzłów chłonnych NOP definiowany jest w momencie zajęcia co najmniej jednego z nich i powiększenia jego wielkości do 1,5 cm. Mogą one być twarde i nie muszą powodować dolegliwości bólowych. Na ogół samoistnie ulegają zmniejszeniu (w czasie do 3 miesięcy), jednak w niektórych przypadkach okres ten wydłuża się do pół roku. Istnieją również takie objawy NOP, jak pęknięcie węzła chłonnego i utworzenie się przetoki z wydobywającą się wydzielina ropną. Gojenie się może trwać nawet rok, a powodem takich komplikacji najczęściej jest zastosowanie nieodpowiedniej techniki lub dawki szczepienia.

Jak rozpoznać, że to NOP – niepożądane odczyny poszczepienne ze strony ośrodkowego układu nerwowego

nop opis

© S.Kobold/Fotolia

Jednym z objawów NOP jest encefalopatia objawiająca się niedowładem jednostronnym z zaburzeniami mowy, zmniejszoną aktywnością psychoruchową, a także zwiększonym napięciem mięśniowym. Ponadto obserwowane są drgawki utrzymujące się do 7 godzin od momentu zaszczepienia.

Rozpoznanie NOP po szczepieniu na Poliomyelitis następuje wtedy, gdy pojawia się niedowład lub porażenie (do miesiąca od dnia podania szczepionki lub do 75 dni od kontaktu z osobą, która taką szczepionkę otrzymała). Aby potwierdzić odczyn poszczepienny lekarze zlecają przeprowadzenie specjalistycznego badania płynu mózgowo – rdzeniowego oraz badania kału w celu wyizolowania szczepu wirusa polio.

Zapalenie mózgu obejmuje miąższ mózgu, a w przypadku ujawnienia się objawów neurologicznych wskazujących na tak ciężkie powikłanie pacjent poddawany jest również badaniu płynu mózgowo – rdzeniowego. Podobnie w przypadku podejrzenia zapalenia opon mózgowych w wyniku NOP, niezbędne będą badania pozwalające określić charakter zapalenia mogącego mieć podłoże bakteryjne i niebakteryjne.

Zespół Guillain-Barre można zdiagnozować jako NOP, jeżeli objawy ujawnią się w okresie 4 tygodni od szczepienia. Schorzenie to powoduje postępujące osłabienie siły mięśniowej w wyniku uszkodzenia nerwów obwodowych.

Poza powyższymi niepożądanymi odczynami poszczepiennymi (NOP) wymienić należy także:

  • Reakcje alergiczne – pojawiające się w ciągu 24 godzin od wstrzyknięcia określonej szczepionki i obejmujące: obrzęki twarzy lub całego ciała oraz zmiany skórne, które wcześniej nie występowały. Diagnozowane mogą być również zmiany chorobowe objawiające się świstami podczas badania osłuchowego.
  • Zmiany anafilaktyczne (nadwrażliwość) – mogą zostać uznane za NOP, jeżeli pojawią się w ciągu dwóch godzin od momentu podania pacjentowi szczepionki. Najczęstsze objawy to: obrzęk krtani oraz obrzęk Quinckego (będący chorobą skóry i błon śluzowych, charakteryzujący się występowaniem ograniczonych obrzęków – w przypadku umiejscowienia się w krtani lub gardle stanowi zagrożenie dla życia).
  • Wystąpienie wysokiej temperatury ciała, nawet powyżej 39 st. C – jest niepożądanym odczynem poszczepiennym i może ujawnić się po zaszczepieniu przeciwko krztuścowi (DTP), błonicy i tężcowi (DT). NOP diagnozuje się, jeżeli pierwsze symptomy ujawnią się w ciągu 48 godzin od wstrzyknięcia szczepionki. Innym niepożądanym objawem związanym ze szczepieniem DTP jest epizod hipotensyjno-hiporeaktywny powstający w czasie od 10 minut do 36 godzin po zastosowaniu szczepionki i objawiający się obniżonym ciśnieniem i napięciem mięśniowym, brakiem apetytu i brakiem kontaktu z otoczeniem. Wysoka temperatura ciała może także wystąpić po szczepieniu przeciw: odrze, śwince i różyczce (niepokojący objaw pojawia się po 10 dniach od zaszczepienia).
  • Charakterystyczny, ciągły i trwający powyżej trzech godzin płacz dziecka. Taki symptom może pojawić się do 18 godzin po wykonanym szczepieniu.
  • Uogólnione zakażenie prątkiem BCG – powoduje zmiany w węzłach chłonnych, kościach, nerkach i innych narządach pojawiające się w ciągu 1-24 miesięcy po szczepieniu i potwierdzone bakteriologicznie.

W związku z pojawiającymi się niepożądanymi odczynami poszczepiennymi określono podstawowe przyczyny wystąpienia powikłań

Duże znaczenie ma sposób transportu oraz sposób przechowywania szczepionek. Powinny one być składowane w temperaturze od 2 do 8 °C, a przetrzymywanie ich w temperaturze pokojowej nie powinno przekroczyć pół godziny do czasu wstrzyknięcia. Wydłużony czas trzymania szczepionki w temperaturze powyżej 8 °C może stanowić przyczynę powstania NOP.

Decydując się na zakup szczepionki w aptece, należy wyposażyć się w odpowiedni pojemnik z lodem, który pozwoli bezpiecznie ją transportować. Jeżeli nie ma szybkiego przewiezienia jej do domu, lepszym rozwiązaniem jest pozostawienie jej po wykupieniu w aptece i odebranie bezpośrednio przed udaniem się na szczepienie.

Nieprawidłowości powstałe podczas produkcji (technologia) szczepionki mają ogromne znaczenie dla jej jakości i użyteczności dla pacjenta. Producent jest zobowiązany w każdym przypadku stosować podszczepy spełniające kryteria WHO. Bardzo ważne jest zastosowanie prawidłowej technologii produkcyjnej, ponieważ może ona zmienić właściwości immunogenne szczepionki.

Nieodpowiednie wykonanie szczepienia zdarza się rzadko, ale może stanowić bezpośrednią przyczynę NOP. Ma to miejsce w sytuacji zastosowania nieodpowiedniej techniki podania, tzn. wstrzyknięcia szczepionki podskórnie, gdy powinna zostać podana śródskórnie. Istotny jest również kąt, pod jakim osoba wykonująca wstrzyknięcie trzyma igłę (domięśniowo – pod kątem 90 stopni, natomiast podskórnie – pod kątem 45 stopni). Przy większości szczepionek trzymanie się ścisłych zaleceń jest bardzo ważne i może uchronić pacjenta przed NOP.

Jego przyczyną może być również zbyt dużo szczepionki w jednej dawce, a także użycie przez pielęgniarkę lub lekarza zbyt krótkiej igły niegwarantującej prawidłowego zaaplikowania szczepionki.

Zdarza się, że to rodzice i lekarze przyczyniają się do wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych. Dzieje się to w sytuacji zbagatelizowania przeciwwskazań do wykonania szczepienia. Jeżeli dziecko w dniu szczepienia wykazuje jakiekolwiek niepokojące objawy mogące świadczyć o rozpoczynającym się procesie chorobowym, rodzice powinni poinformować lekarza lub przełożyć datę wykonania szczepienia. Lekarz powinien uwzględnić wszystkie zgłaszane przez rodziców symptomy.

Niepożądane odczyny poszczepienne mogą pojawić się w wyniku istnienia chorób utajonych, które w czasie podawania szczepionki nie dawały objawów. Pacjenci nieświadomi posiadania zaburzonej odporności lub chorób w obrębie układu immunologicznego mogą odczuwać po szczepieniu niepożądane objawy.

Przyjmowanie niektórych leków oraz poddanie się wcześniej określonym zabiegom, jak np. leczenie napromieniowaniem jest jedną z przyczyn NOP. Również choroby infekcyjne w stanie inkubacji (niedające objawów) niezauważone przez lekarza kwalifikującego pacjenta do szczepienia należą do częstych przyczyn ujawnienia się odczynów poszczepiennych.

Prawidłowa kwalifikacja pacjentów do szczepień

W celu uniknięcia niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP) przed każdym szczepieniem pacjent powinien przejść szczegółową kwalifikację wykonaną przez doświadczonego lekarza. Poznanie historii chorobowej (wszystkich przebytych wcześniej chorób) oraz pytanie o odczuwane w ostatnim okresie niedomagania mogące stanowić przeciwwskazania do szczepienia to podstawa zakwalifikowania pacjenta do przyjęcia danej szczepionki.

Badanie lekarskie powinno opierać się także na badaniu fizycznym pacjenta, które pozwala wykluczyć toczące się w jego organizmie ewentualne infekcje wirusowe lub bakteryjne. Każdy pacjent dorosły lub rodzice pacjenta małoletniego powinni zostać poinformowani o możliwych powikłaniach poszczepiennych oraz wiążącym się z tym zagrożeniem dla zdrowia. Ponadto osoby przyjmujące szczepionkę powinny zostać poinformowane na temat postępowania w razie pojawienia się niepożądanych symptomów, jak na przykład podwyższonej temperatury ciała.

Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) – prawidłowe rozpoznawanie

Nie bez powodu określono NOP jako zaburzenie stanu zdrowia pojawiające się w okresie 4 tygodni po zaszczepieniu (wyjątek stanowią odczyny po szczepieniu BCG – w tych wypadkach kryterium czasowe jest znacznie wydłużone, co wynika ze specyfiki szczepionki). W przypadku wystąpienia niespecyficznych objawów ze strony danych układów organizmu po dłuższym okresie lekarzom będzie trudno jednoznacznie stwierdzić, że są one związane z odczynem poszczepiennym.

Diagnozowanie i zgłaszanie niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz kryteriów ich rozpoznawania podaje, że zgłoszenie powinno zostać dokonane przez lekarza. Może to być każdy lekarz, który stwierdza niepokojące objawy mogące świadczyć o NOP. Lekarz ten „przekazuje zgłoszenie państwowemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu właściwemu dla miejsca powzięcia podejrzenia wystąpienia odczynu poszczepiennego”. Takie zgłoszenie musi nastąpić nie później niż 24 godziny po zdiagnozowaniu NOP. Wszystkie przesyłane do urzędów zawiadomienia o wystąpieniu NOP muszą być przechowywane przez okres nie krótszy, niż 10 lat.

Ruchy antyszczepionkowe

nop

©noche/Fotolia

Rodzice przekonani o szkodliwości preparatów szczepionkowych organizują ruchy starające się przekonać innych do swoich teorii. Ostatnie lata pokazały, że liczba zwolenników takiego myślenia stale rośnie i coraz więcej dzieci niepoddawanych jest szczepieniom według zaplanowanego kalendarza. Przeprowadzone w 2011 roku badania wykazały, że szczepieniom nie poddano 3 tysięcy dzieci, w roku 2012 liczba zwiększyła się do 5 tysięcy, a w 2013 roku osiągnęła poziom 7 tysięcy.

Rosnąca liczba zdeterminowanych rodziców może utrzymywać się przez następne lata, co będzie skutkowało coraz większą grupą dzieci niezaszczepionych przeciwko chorobom zakaźnym. Dorośli, którzy sami kiedyś przeszli szczepienia borykają się z problemem i stawiają lekarzom pytania o skuteczność szczepień oraz niepożądane odczyny poszczepienne. Podjęcie możliwie najlepszej dla ich dziecka decyzji nie jest łatwe, jednak służby medyczne zachęcają, a nawet wymuszają na rodzicach konieczność okresowych szczepień. Producenci szczepionek zapewne również wywierają nacisk na lekarzy, aby ich działania propagowały zasadność poddawania dzieci szczepieniom.

Dorośli pragną mieć wpływ na decyzje związane ze swoim dzieckiem i możliwość podejmowania samodzielnych rozstrzygnięć dotyczących dbania o jego zdrowie. Na tą chwilę nie ma jednoznacznej odpowiedzi dotyczącej tego, czy należy dziecko szczepić, czy nie. Zwolennicy teorii głoszonych przez ruchy antyszczepionkowe są zdecydowani na niepoddawanie swoich dzieci takim działaniom, natomiast ci mający zaufanie do skuteczności szczepień chętnie się na nie decydują. Takie różnice poglądowe trwają i będą trwały przez kolejne lata – trudno odmawiać komukolwiek racji w swoim wyborze.