Osutki polekowe (łac. dermatitis post medicamentosa) są zmianami skórnymi wywołanymi stosowanymi miejscowo lub ogólnie lekami. Do ich cech charakterystycznych należy różnorodność objawów klinicznych zależnych od mechanizmów powstania oraz czynników wywołujących chorobę. Osutki polekowe są schorzeniem występującym u około 2,2% wszystkich osób przyjmujących leki, a liczba ta wzrasta wraz z wiekiem. Co ciekawe, jest to dolegliwość znacznie częściej występująca u kobiet niż u mężczyzn.

Termin osutki polekowe oznacza wielopostaciowe zmiany w obrębie skóry oraz błon śluzowych, które pojawiają się jako skutek uboczny stosowania leków miejscowych, dożylnych lub ogólnych. Występują również osutki o innym podłożu, które mogą łączyć się z chorobami zakaźnymi, tworząc osutki kiłopodobne, płonicopodobne, odropodobne i ospopodobne, a także z reakcją fitotoksyczną lub fotoalergiczną – mówimy wtedy o osutkach świetlnych.

Bardzo często mamy do czynienia ze skutkami ubocznymi przyjmowania leków, gdyż niemal każdy z nich może spowodować negatywne reakcje organizmu, takie jak nudności lub wymioty (skutki uboczne łagodne), a nawet wstrząs anafilaktyczny (skutki uboczne zagrażające życiu). Osutki lekowe pojawiają się u ponad 2% pacjentów – badaczom udało się ustalić, że dolegliwości takie jak wypryski, plamy czy grudki znacznie częściej dotyczą ludzi starszych, którzy stosują wiele leków i chorują na zaburzenia funkcji wątroby i nerek. Osutki polekowe częściej pojawiają się również u kobiet oraz osób chorych na AIDS.

W większości przypadków nie wiemy, jaki jest mechanizm powstawania reakcji polekowych. Lekarze rozważają teorię haptenu mówiącą o tym, że leki muszą najpierw połączyć się z białkiem, by powstała reakcja immunologiczna, która pobudzi organizm do produkcji przeciwciał.

osutki polekowe

©PixieMe/Fotolia

Zazwyczaj osutki polekowe nie mają cech charakterystycznych dla poszczególnych leków, bardzo często te same objawy widoczne są po zażyciu różnych leków

Jednak istnieją również takie zmiany skórne, które od razu nasuwają podejrzenie związku z konkretnymi nazwami leków. Polekowe reakcje ogólne:

  • gorączka polekowa,
  • choroba posurowicza,
  • wstrząs anafilaktyczny.

Polekowe reakcje narządowe – najczęściej dotyczą:

  • wątroby,
  • nerek,
  • skóry,
  • układu oddechowego,
  • układu krwiotwórczego.

Skóra w przypadkach reakcji polekowych zajęta jest częściej niż inne narządy organizmu, została więc ona uznana za tzw. narząd sygnałowy, zajmując tym samym wyjątkowo ważne miejsce w procesie diagnostycznym niepożądanych reakcji występujących po zażyciu niektórych leków.

Niepożądane objawy polekowe szacuje się na około 15-30% przypadków wśród osób hospitalizowanych. Co więcej, leki (w zależności od badanej populacji) to przyczyna około 0,2-29,3% wszystkich skierowań do szpitala. Śmiertelność wskutek szkodliwego działania leków wynosi 0,1% u pacjentów oddziałów wewnętrznych i 0,01% u pacjentów oddziałów chirurgicznych. Do najczęstszych przyczyn zgonów spowodowanych niepożądanym działaniem leków należą:

  • owrzodzenia i krwawienia z przewodu pokarmowego,
  • krwawienia z innych narządów,
  • uszkodzenie wątroby,
  • reakcje anafilaktyczne,
  • anemia plastyczna,
  • niewydolność nerek.

Osutki polekowe oraz polekowe odczyny klasyfikuje się zarówno na podstawie cech patofizjologicznych, jak i klinicznych. Klasyfikacja na 2 grupy to podstawowy podział niepożądanych reakcji na leki:

  • Objawy przewidywalne – są zależne od właściwości farmakologicznych użytego leku; są związane są z mechanizmem nieimmunologicznym i obejmują 80% wszystkich niepożądanych reakcji na leki.
  • Objawy nieprzewidywalne – determinowane zarówno przez właściwości farmakologiczne danego leku, jak i cechy indywidualne pacjenta; mogą być zależne od mechanizmu immunologicznego i nieimmunologicznego.

Zmiany skórne przy osutkach polekowych cechują się rozmaitym kształtem oraz nasileniem, uwarunkowanym głónie rodzajem leku

Do metabolizmu leków służą wielorakie enzymy, a jednym z wielu procesów, które zachodzą w trakcie rozkładania substancji aktywnych, jest acetylacja. W zależności od ilości enzymów występujących u danej osoby, acetylacja może przebiegać wolno lub szybko – osoby o wolnym przebiegu acetylacji są bardziej narażone na toksyczne reakcje na leki i powstawanie rozległych i ciężkich zmian na skórze.

osutki polekowe choroba

©toa555/Fotolia

Trudno mówić o klasyfikacji, gdyż różne rodzaje leków mogą wywoływać te same zmiany skórne i jeden lek może również wywoływać różne reakcje u poszczególnych osób. Zmiany skórne mogą występować pod postacią obrzęków, zmian liszajowatych, pokrzywki, rumieni, wyprysków, zmian pęcherzykowych, krwotocznych i krostkowych, a nawet nadwrażliwości na światło słoneczne.

Niektóre z wymienionych zmian (zmiany krwotoczne, rumień trwały, rumień guzowaty, rumień wielopostaciowy) są charakterystyczne dla odczynów polekowych, a więc ich wystąpienie powinno natychmiast zostać skojarzone z przyjmowaniem leków.