Powiększone węzły chłonne to niepokojący sygnał ze strony naszego organizmu. Nie należy wpadać w panikę, ani, tym bardziej, bagatelizować problemu. W przypadku wystąpienia tego objawu należy szybko udać się do lekarza w celu wykonania badań i postawienia diagnozy.

Niepokój związany z powiększonymi węzłami chłonnymi na szczęście zwykle okazuje się nieuzasadniony. Faktem jest, że w ten sposób może objawiać się rozwój złośliwej choroby nowotworowej lub AIDS, jednak równie dobrze ten symptom może świadczyć o infekcji bakteryjnej lub wirusowej, którą łatwo zwalczyć. Najważniejsze jednak, aby niezwłocznie po zaobserwowaniu problemu udać się do lekarza – diagnozę zawsze należy pozostawić specjalistom, którzy wskażą najlepszy sposób postępowania w konkretnym przypadku. Należy też pamiętać, że nawet najbardziej niepokojąca diagnoza nie oznacza wyroku.

Rola węzłów chłonnych w naszym organizmie

Powiększone węzły chłonne to inaczej limfadenopatia. Objaw ten wskazuje na to, że w naszym organizmie toczy się proces chorobowy. Komórki układu odpornościowego – limfocyty i makrofagi, których skupiska znajdują się w węzłach chłonnych, namnażają się, aby skutecznie walczyć z rozwijającą się chorobą. Powiększone węzły chłonne oznaczają więc nic innego, jak wzmożoną aktywność naszego układu immunologicznego.

Węzły chłonne występują w całym ciele. Największe ich skupiska znajdują się jednak pod pachami, w pachwinach, pod żuchwą oraz za uszami. Zadanie węzłów chłonnych polega na zbieraniu chłonki, czyli limfy, która spływa do nich z całego ciała. Przepływ chłonki ulega wstrzymaniu, jeśli napotka ona na swej drodze niepokojącą substancję, jak chociażby bakterie. W takiej sytuacji komórki odpowiedzialne za reakcję obronną organizmu, czyli limfocyty i makrofagi, mnożą się, aby zwalczyć ów patogen.

W przebiegu groźnych chorób nowotworowych, na przykład chłoniaków, mechanizm powiększania się węzłów chłonnych jest inny. W takich przypadkach obrzęk węzłów chłonnych spowodowany jest nieprawidłowościami w rozroście komórek układu limfatycznego.

Jak rozpoznać węzeł chłonny?

węzły chłonne

© Anatomy Insider/Fotolia

Węzły chłonne stanowią część układu limfatycznego. Rozmieszczone są w różnych częściach ludzkiego ciała, a ich zadanie polega na zapewnieniu prawidłowego przepływu limfy, czyli chłonki. Węzły chłonne są podzielone na grupy, w zależności od rejonu ciała, w którym się znajdują – w okolicach głowy i szyi, obojczyka, pachy, klatki piersiowej, łokcia, pachwiny czy też pod kolanem. Umieszczone są na tyle płytko pod skórą, że mogą być wyczuwalne nawet wówczas, gdy nie są powiększone. Szczególnie łatwo wyczuć węzły pachwinowe. Jeśli więc czujemy niewielki guzek umiejscowiony w rejonie ciała, w którym znajduje się jedna z grup węzłów chłonnych, to najprawdopodobniej jest to jeden z nich. Istnieje bardzo niewiele innych struktur, które mogą imitować węzeł chłonny. Stosunkowo często z taką sytuacją możemy mieć do czynienia w rejonie głowy i szyi, gdzie powiększeniu i obrzękowi mogą ulegać także ślinianki czy migdałki, które mogą zmylić badającego.

Kiedy należy udać się do lekarza?

Zdrowe węzły chłonne mają kilka milimetrów średnicy. O ich powiększeniu można mówić, jeśli osiągają do 1-1,5 centymetra.

Powiększone węzły chłonne dzielą się na dwa rodzaje. Pierwsze z nich to węzły miękkie, sprężyste, które można przesuwać pod skórą. Podczas ich dotykania odczuwamy ból, a przykrywająca je skóra jest zaczerwieniona i ciepła. W przypadku tego rodzaju powiększonych węzłów chłonnych z reguły nie ma powodu do niepokoju – przyczyną tego objawu są zazwyczaj infekcje. Stan zapalny mija samoistnie po 2-3 tygodniach.

Znacznie groźniejsze są węzły chłonne powiększone znacznie – 2 centymetry średnicy lub więcej. Są one twarde, niebolesne i zbite. Często zgrupowane są w pakietach i zrastają się z okolicznymi tkankami, co sprawia, że pozostają nieruchome. Powiększone w taki sposób węzły chłonne, jeśli utrzymują się dłużej niż 2-3 tygodnie, wymagają niezwłocznej wizyty u lekarza. Taki objaw może świadczyć między innymi o rozwoju choroby nowotworowej.

Węzły chłonne znacznie częściej powiększają się u dzieci. Dzieje się tak dlatego, że układ limfatyczny kształtuje się w pełni dopiero około 12. roku życia. Dlatego u dzieci nawet zwykłe przeziębienie może skutkować dużym, widocznym obrzękiem węzłów chłonnych. Nie oznacza to jednak, że objaw taki można bagatelizować – nawet w przypadku niegroźnej infekcji wizyta u lekarza jest jak najbardziej wskazana.

Przyczyny powiększonych węzłów chłonnych na szyi

Po pierwsze: infekcje (zakażenia)

Pierwszym z powodów powiększonych węzłów chłonnych na szyi są infekcje. Węzły chłonne są miejscem namnażania się komórek układu odpornościowego, które mają za zadanie wykrywanie i zwalczanie patogenów. Jeśli więc w naszym organizmie obecna jest infekcja, węzły chłonne powiększają się wskutek wzmożonej produkcji komórek mających zwalczyć czynnik chorobotwórczy.

Limfadenopatia szyjna, czyli powiększenie węzłów chłonnych na szyi może być spowodowana infekcją zlokalizowaną w obrębie zatok przynosowych, górnych dróg oddechowych lub gardła. Powiększenie węzłów chłonnych jako objaw istniejącego zakażenia znacznie częściej ma miejsce u dzieci.

Patogeny, które najczęściej powodują limfenopatię szyjną, to:

  • wirusy – może to być wirus Epsteina-Barr, wywołujący mononukleozę zakaźną, wirus opryszczki zwykłej, różyczki, wirus HIV, adenowirusy czy wirus odry;
  • bakterie, jak chociażby gronkowce, paciorkowce, pałeczka tularemii, prątek gruźlicy, krętek blady, maczugowiec błonicy;
  • grzyby – histoplazmoza bądź kokcydioidomikoza;
  • chlamydie, na przykład ziarniniak weneryczny;
  • pasożyty takie, jak toksoplazmoza i leiszmanioza;
  • riketsje – dur zaroślowy.

Po drugie: zaburzenia immunologiczne

Drugim z powodów powiększania się węzłów chłonnych w rejonie szyi są zaburzenia immunologiczne. Wiele chorób reumatycznych, schorzeń autoimmunologicznych lub zaburzeń układu immunologicznego może objawiać się poprzez powiększenie węzłów chłonnych na szyi.

Wśród tych chorób i dolegliwości znajdują się:

  • toczeń rumieniowaty układowy;
  • mieszana choroba tkanki łącznej;
  • reumatoidalne zapalenie stawów;
  • zespół Sjögrena;
  • choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi;
  • nadwrażliwość na przyjmowane leki.

Po trzecie: nowotwory złośliwe

Kolejnym powodem limfadenopatii szyjnej są nowotwory złośliwe. Chorobowy proces rozrostowy może być początkowo umiejscowiony w samych węzłach chłonnych. Może być też tak, że węzły chłonne stają się lokalizacją przerzutów nowotworowych.

Złośliwe nowotwory dzieli się na:

  • pierwotne – chłoniak Hodgkina, chłoniak nieziarniczy, ostra białaczka limfoblastyczna, przewlekła białaczka limfocytowa, białaczka włochatokomórkowa, szpiczak mnogi z amyloidozą;
  • przerzutowe – rak nosogardła, rak krtani, gardła czy jamy ustnej.

Po czwarte: choroby endokrynologiczne

Powiększone węzły chłonne w rejonie szyi mogą świadczyć również o chorobach endokrynologicznych.

Wśród chorób układu dokrewnego, które wiążą się z tym objawem, należy wymienić:

  • nadczynność tarczycy;
  • zapalenie tarczycy;
  • niedoczynność nadnerczy.

Po piąte: choroby spichrzeniowe

Piątym z czynników mogących wywoływać limfadenopatię szyjną są choroby spichrzeniowe. Niektóre z tych chorób związanych z metabolizmem lipidów, mogą powodować zajęcie szyjnych węzłów chłonnych. Ulegają one powiększeniu na skutek nagromadzenia się w nich dużej ilości makrofagów obładowanych złogami metabolitów przemiany tłuszczów. Zajęcie szyjnych węzłów chłonnych jest typowym objawem w przebiegu chociażby choroby Niemanna-Picka czy choroby Gauchera.

Jakie badania należy wykonać w przypadku powiększonych węzłów chłonnych?

powiększone węzły chłonne

© JackF/Fotolia

Lekarz podczas badania zawsze zwraca uwagę, czy powiększeniu uległ jedynie pojedynczy węzeł, czy też większa ich grupa. Sprawdza też, czy zmiana na charakter regionalny, czyli czy obejmuje węzły chłonne zlokalizowane jedynie w pewnym rejonie ciała, na przykład w pachwinach czy pachach. Dodatkowo bada się, czy objawowi temu nie towarzyszy powiększenie wątroby lub śledziony. Znaczenie dla diagnozy i zlecenia kolejnych badań ma także to, czy powiększone węzły chłonne są twarde i bolesne.

Podstawowym badaniem zlecanym przy wystąpieniu limfadenopatii jest morfologia krwi i oznaczenie w niej OB i CRP – są to bowiem najczulsze wskaźniki istnienia stanu zapalnego. Bardzo istotna dla diagnozy jest morfologiczna ocena komórek, a także wykonanie prześwietlenia płuc oraz USG.

Wymienione powyżej badania są podstawą. Wykonanie ewentualnych kolejnych testów diagnostycznych uzależnione jest od tego, na jakie dolegliwości wskazuje wynik wywiadu z pacjentem. Jeżeli przykładowo obrzęk węzłów chłonnych utrzymuje się bardzo długo, czy też są one duże i twarde, badania mogą być poszerzone w celu wykluczenia zmian rozrostowych. W takich wypadkach wykonuje się biopsję i badanie histopatologiczne, a następnie przeprowadza się dalszą, zaawansowaną diagnostykę.

Z praktyki lekarza – jakie choroby diagnozuje się najczęściej?

Zdecydowanie najczęstszą przyczyną powiększenia się węzłów chłonnych są infekcje. Rzadziej limfadenopatię wywołują choroby z autoagresji czy nowotwory układu limfatycznego. Stosunkowo częstą przyczyną są choroby wirusowe (w szczególności w przypadku dzieci).

Przykładem schorzenia przebiegającego z uogólnionym powiększeniem węzłów chłonnych jest mononukleoza zakaźna. Podobne objawy występują w sytuacji zakażenia wirusem cytomegalii, czyli CMV.

Powodem powiększenia węzłów chłonnych mogą również być:

  • zakażenia bakteryjne, najczęściej spowodowane przez gronkowca złocistego lub streptokoka z grupy B;
  • niektóre leki, między innymi atenolol, captopril, cephalosporyny, związki złota, penicylina, czy sulfonamidy;
  • choroby z autoagresji, czyli na przykład toczeń rumieniowaty trzewny, reumatoidalne zapalenie stawów, zapalenie skórno-mięśniowe czy też mieszana choroba tkanki łącznej.

U pacjentów chorych na zespoły autoimmunizacyjne, szczególnie, jeśli są one leczone immunosupresyjnie, znacznie częściej, niż u reszty populacji rozwijają się chłoniaki. Dlatego w okresie choroby należy zachować szczególną czujność. Szczególnie alarmująca powinna być sytuacja, gdy powiększenie węzłów chłonnych nie ustępuje i równocześnie pogarsza się ogólny stan pacjenta. Wówczas konieczne jest skierowanie go przez lekarza pierwszego kontaktu do poradni hematologicznej lub onkologicznej.

Do chorób nowotworowych układu chłonnego, którym towarzyszy uogólnione powiększenie węzłów chłonnych należą:

  • chłoniaki ziarnicze i nieziarnicze;
  • przerzuty guzów litych;
  • przerzuty czerniaka.

Przyczyną powiększenia węzłów chłonnych może być również:

  • toksoplazmoza;
  • początkowe stadium zakażenia wirusem HIV;
  • zapalenie gardła, które wywołane zostaje przez streptokoki lub gonokoki;
  • gruźlica węzłów chłonnych;
  • wirusowe zapalenie wątroby typu B.

Odpowiednia diagnostyka przy powiększeniu węzłów chłonnych ma szczególne znaczenie dla wczesnej diagnostyki chorób nowotworowych układu chłonnego. Podstawowym błędem popełnianym niekiedy przez lekarzy jest lekceważenie zgłaszanego objawu. Drugim poważnym błędem jest stosowanie antybiotyku, jeśli brak jest ku temu wskazań. Skutek jest bowiem taki, że czujność lekarza i pacjenta zostaje uśpiona, podczas gdy groźna choroba może wciąż się rozwijać.

W przypadku osób podejrzewających, że mogą być nosicielami wirusa HIV, powiększone węzły chłonne powinny być sygnałem, iż należy się przebadać. U zarażonych wirusem HIV węzły chłonne mogą powiększyć się jeszcze przed pełnym rozwinięciem się AIDS. Zawsze więc w przypadku wątpliwości, należy się upewnić, czy to nie wirus HIV odpowiedzialny jest stwierdzone objawy. Jego wykrycie przed rozwinięciem się AIDS pozwala na otrzymanie skutecznej pomocy i normalne funkcjonowanie.

Powiększone węzły chłonne u kobiet po 50. roku życia powinny skłonić do szybkiej wizyty u lekarza

W przypadku powiększonych węzłów chłonnych trzeba mieć na uwadze, że doświadczony układ odpornościowy reaguje nieco inaczej, niż młody. Gdy więc objaw ten pojawia się u osób po 50. roku życia, powinien wzbudzać szczególną troskę. Jeśli u takich osób dają się wyczuć zgrubienia na szyi, pod pachą czy nawet w łokciu, należy udać się do lekarza pierwszego kontaktu. Z wiekiem rośnie ryzyko, że węzły chłonne zostaną zaatakowane przez chorobę nowotworową. Ocenia się, że u mniej, niż połowy starszych osób objaw w postaci powiększenia węzłów chłonnych świadczy o stanie zapalnym, na przykład przeziębieniu. Towarzyszący temu nieuzasadniony spadek masy ciała i stałe zmęczenie powinno być szczególnie alarmujące.

W przypadku kobiet badających co miesiąc piersi bardzo ważna jest kontrola węzłów chłonnych umiejscowionych pod pachami. Objawy nowotworów kobiecych często  zaczynają się właśnie w tym miejscu.

Regularne kontrole u ginekologa lub urologa, badanie krwi i moczu są ważne – bardzo często to właśnie te proste, podstawowe działania profilaktyczne pozwalają wykluczyć niebezpieczną chorobę lub w razie jej rozwoju otrzymać szybką i skuteczną pomoc. Czasami niezbędna może się okazać bardziej zaawansowana diagnostyka, jak na przykład chirurgiczne pobranie do badania całego węzła chłonnego. Wszystkim takim testom należy się poddawać dla swojego własnego dobra. Większość poważnych chorób jest uleczalna, jeśli zostaną na czas zdiagnozowane. Co więcej, skuteczność terapii stale rośnie, a także wciąż odkrywane są nowe, jeszcze skuteczniejsze metody leczenia.