Aby uniknąć tężca, należy przede wszystkim dbać o zapobieganie zakażeniu. Każdą ranę, nawet, jeśli jest to drobne otarcie club powierzchniowe skaleczenie, należy dokładnie oczyścić i nie dopuszczać do pozbawienia jej dostępu do tlenu. Jest to bardzo ważne, ponieważ laseczka tężca jest bakterią beztlenową – rozwija się więc w warunkach braku dostępu tego gazu. Jeżeli rana była zabrudzona ziemią, która mogła być skażona, najlepiej udać się do lekarza.

Leczenie tężca bez względu na jego postać zawsze przeprowadza się w szpitalu w warunkach intensywnej opieki medycznej, gdzie podaje się antybiotyk. Każdemu pacjentowi, u którego w wywiadzie stwierdzono podejrzenie tężca, podaje się również surowicę przeciwtężcową, która unieszkodliwia krążące w organizmie toksyny.

Leczenie polega na usuwaniu z organizmu komórek drobnoustrojów wytwarzających toksynę oraz neutralizację toksyn krążących już w organizmie. Oczyszcza się ranę, usuwa z niej ciało obce i zapewnia dostęp tlenu do rany. Jeśli w okolicy rany występują tkanki martwicze, usuwa się je, ponieważ mogą stanowić pożywkę dla chorobotwórczych drobnoustrojów.

leczenie tężca metody

© pakenee/Fotolia

W każdym przypadku leczenie tężca powinno odbywać się w szpitalu

Przeciwciała, które podaje się pacjentom chorym na tężec, mogą być pochodzenia ludzkiego lub zwierzęcego. Jednocześnie z ich podaniem, jeśli pacjent nie był szczepiony lub jeżeli cykl szczepień był niepełny, podaje się szczepionkę. Leczenie tężca powinno odbywać się na Oddziale Intensywnej Opieki Medycznej ze względu na możliwość konieczności poprowadzenia wspomagania oddechowego. W oddziałach takich dba się o uzupełnianie płynów i jonów drogą pozajelitową oraz prowadzi leczenie żywieniowe, a ponadto istnieje tam stały dostęp do fizjoterapeuty. Możliwe jest podawanie środków zwiotczających, które korzystnie wpływają na regulację napięcia i skurczów mięśni. Chory powinien przebywać w zacienionym, wyciszonym pomieszczeniu, gdyż bodźce słuchowe i wzrokowe mogą nasilać prężenia, które mogą prowadzić nawet do złamania kości lub kręgosłupa.

Stosowana w leczeniu tężca surowica przeciwtężcowa posiada zdolność zobojętniania toksyny tężcowej. Należy ją podać jak najszybciej, aby zminimalizować ryzyko śmierci pacjenta. Stosuje się dwa rodzaje surowicy: ludzką immunoglobulinę przeciwtężcową stosowaną dożylnie oraz antytoksynę tężcową pochodzenia zwierzęcego – końską lub bydlęcą. Podaje się ją wówczas, gdy ludzka immunoglobulina jest niedostępna. Przed podaniem surowicy zwierzęcej wykonuje się próbę uczuleniową. Równocześnie z surowicą podaje się pacjentowi szczepionkę antytężcową.

Pacjent w okresie hospitalizacji musi mieć zapewniony spokój, ponieważ najmniejsze bodźce mogą wywoływać napady prężeń i zaburzenia oddychania. Jeśli jest to konieczne, stosuje się kompleksową terapię podtrzymującą czynności życiowe – tracheotomię i podłączenie do aparatu kontrolowanego oddychania. Dodatkowo w przypadku zakażeń wtórnych, stosuje się antybiotykoterapię. Podaje się są także leki uspokajające, a czasem stosuje się uśpienie chorego.

Na ryzyko zakażenia bakterią clostridium tetani i rozwój tężca szczególnie narażone są:

  • osoby, które nie były szczepione przeciwko tężcowi, zostały zaszczepione niekompletnie lub u których ostatnia dawka szczepienia podstawowego lub przypominającego została przyjęta w okresie dłuższym, niż dziesięć lat;
  • osoby poddawane zabiegom chirurgicznym, zwłaszcza w złych warunkach sanitarnych;
  • osoby z ranami pourazowymi, oparzeniami, owrzodzeniami lub ropniami.

Najmniejsze ryzyko wystąpienia tężca dotyczy niewielkich, świeżych ran.

Wysokie ryzyko zarażenia dotyczy szczególnie grup:

  • dzieci urodzonych przez matki niezaszczepione przeciwko tężcowi;
  • osoby mające styczność z ziemią i odchodami zwierząt i narażone na urazy – rolnicy, ogrodnicy, leśnicy, budowlańcy;
  • osoby mieszkające lub przebywające na terenach, gdzie występuje zanieczyszczenie gleby ściekami, odchodami i szczątkami zwierzęcymi;
  • osoby nie dbające o higienę osobistą;
  • osoby mieszkające lub przebywające krajach o niskim poziomie higieniczno-sanitarnym;
  • osoby stosujące narkotyki, które podaje się dożylnie – nakłucia po iniekcji mogą być wrotami zakażenia;
  • osoby preferujące analne stosunki seksualne;
  • osoby w wieku powyżej 50 lat.

Najczęściej spotykane powikłania związane z zakażeniem tężcem to:

  • zapalenie płuc,
  • zatorowość płucna,
  • zaburzenia psychiczne.

Skuteczne leczenie tężca nie gwarantuje wytworzenia odporności

Profilaktyka przeciwtężcowa dotyczy dwóch grup osób: zdrowych, oraz tych, co do których istnieje podejrzenie rozwinięcia się tężca ze względu na zranienie. W Polsce przeciwko tężcowi szczepi się wszystkich.

Profilaktyka antytężcowa polega na:

  • ograniczeniu skażenia gleby laseczkami tężca dzięki właściwemu składowaniu odpadów na wysypiskach, dbanie o prawidłowe działanie kanalizacji;
  • stosowaniu odzieży ochronnej podczas wykonywania prac związanych z ziemią, ściekami oraz przy stosowaniu nawozów naturalnych;
  • niezwłocznym oczyszczeniu rany po każdym zranieniu (w razie potrzeby chirurgicznie) i podaniu antybiotyku;
  • stosowaniu immunoprofilaktyki poprzez uodpornienie czynne, czyli poprzez podawanie szczepień ochronnych.

Zgodnie z obowiązującym Programem Szczepień Ochronnych na rok 2015 wydawanym w formie komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego, profilaktyczne szczepienie przeciw tężcowi realizowane jest w następujących dawkach:

Szczepienie pierwotne:

  • I dawka – w drugim miesiącu życia,
  • II  dawka – pomiędzy trzecim a czwartym miesiącem życia,
  • III dawka – pomiędzy piątym a szóstym miesiącem życia.

Szczepienie uzupełniające:

  • IV dawka – pomiędzy 16. a 18. miesiącem życia.

Szczepienia przypominające:

  • I dawka – w 6. roku życia;
  • II  dawka – w 14. roku życia;
  • III  dawka – w 19. roku życia.
leczenie tężca

© MAGNIFIER/Fotolia

Najczęściej zakażeniu ulegają osoby w wieku powyżej 60. roku życia, które nie zostały uodpornione za pomocą pełnego cyklu szczepień. Nieleczony tężec kończy się śmiercią. Nawet w przypadku wdrożenia terapii szpitalnej rokowania nie są najlepsze – umiera ponad połowa chorych. Praktycznie każdy typ obrażeń ciała związany z przerwaniem ciągłości tkanek wiąże się z ryzykiem zakażenia tężcem.

Uodpornienie przeciwko tężcowi zależy od indywidualnej odporności osoby szczepionej. Przebycie choroby nie zapewnia uodpornienia. Dzięki stosowaniu szczepień profilaktycznych dobrze uodpornione są dzieci i osoby dorosłe do 29. roku życia. Mniejsza odporność występuje u osób starszych. Spadek uodpornienia występujący u osób powyżej 30. roku życia sprawia, że zalecane jest podawanie dawek przypominających co 10 lat.

U osób narażonych na zachorowanie, gdy dochodzi do zranienia i zanieczyszczenia rany, wskazane jest zastosowanie uodpornienia czynnego lub czynno-biernego. W tym celu podaje się szczepionkę wraz z antytoksyną tężcową – immunoglobuliną swoistą TIG.